Ndalimi i rrjeteve sociale për fëmijët: Zgjidhje apo justifikim për të rriturit

Nga Tim Requarth-The Third Hemisphere*

Në Shtetet e Bashkuara është bërë gjithnjë e më e vështirë të gjendet një çështje që bashkon njerëz me bindje të ndryshme politike. Megjithatë, ideja e ndalimit të rrjeteve sociale për fëmijët 15 vjeç e poshtë ka siguruar një mbështetje pothuajse të njëtrajtshme.

Sipas një sondazhi të Pew Research Center, 56% e të rriturve amerikanë do ta mbështesnin një ndalim të tillë, ndërsa vetëm 21% do ta kundërshtonin. Mbështetja është e lartë pothuajse në të gjitha grupmoshat dhe kampet politike. Ajo arrin në 65% mes prindërve që kanë fëmijë nën 18 vjeç. Edhe republikanët dhe demokratët, të cilët zakonisht ndahen për shumë çështje, janë relativisht pranë njëri-tjetrit: 59% e republikanëve dhe 54% e demokratëve janë në favor.

Autori vëren me ironi se në sondazh nuk janë pyetur vetë 15-vjeçarët se çfarë mendojnë.

Ndalimet që po përhapen nëpër botë

Shtetet e Bashkuara nuk kanë ndërmarrë ende një masë kombëtare, por vende të tjera kanë filluar të veprojnë.

Australia ndaloi në fund të vitit 2025 hapjen e llogarive në rrjetet sociale për personat nën 16 vjeç. Mbretëria e Bashkuar njoftoi një version të vetin të kësaj politike. Asambleja Kombëtare e Francës miratoi një ndalim për fëmijët nën 15 vjeç, ndërsa presidenti Emmanuel Macron deklaroi se “truri i fëmijëve tanë nuk është në shitje”.

Edhe Danimarka, Polonia, Spanja dhe vende të tjera po shqyrtojnë kufizime të ngjashme. Autori nuk është i sigurt nëse një ndalim federal do të miratohet në SHBA, por mendon se nuk duhet përjashtuar.

Në qendër të kësaj vale ndalimesh qëndron psikologu social Jonathan Haidt dhe libri i tij shumë i njohur, The Anxious Generation. Libri ka ndikuar fuqishëm te politikanët dhe ligjvënësit. Kryeministri australian e ka përmendur atë si një shtysë për ligjin e vendit të tij, ndërsa Haidt ka dalë publikisht përkrah Macronit pak para miratimit të projektligjit francez.

Teza kryesore e Haidt është se përdorimi i rrjeteve sociale i bën adoleshentët më të shqetësuar, më të dëshpëruar dhe më të brishtë emocionalisht. Sipas tij, largimi i fëmijëve nga këto platforma do të përmirësonte shëndetin e tyre mendor.

Por autori paralajmëron se suksesi ose dështimi i ndalimeve do të interpretohet si një referendum mbi gjithë idetë e Haidt. Kjo do të ishte e padrejtë, sepse libri i tij nuk flet vetëm për telefonat dhe rrjetet sociale. Një pjesë e madhe e tij merret me mënyrën se si të rriturit e kanë ndryshuar vetë fëmijërinë.

Problemi nuk është vetëm telefoni

Sipas autorit, si mbështetësit e Haidt, ashtu edhe kritikët e tij, bien dakord për diçka themelore: fëmijët kanë nevoja të rëndësishme që të rriturit nuk po ua plotësojnë. Prandaj, një ndalim i rrjeteve sociale, i vetëm, nuk mund të jetë një kurë magjike.

Një nga kritiket më të njohura të Haidt është Candice Odgers, psikologe e zhvillimit në Universitetin e Kalifornisë, Irvine. Ajo ka studiuar për rreth 25 vjet zhvillimin psikologjik të fëmijëve dhe shkaqet e problemeve të shëndetit mendor.

Sipas Odgers, lidhja mes përdorimit të rrjeteve sociale dhe vuajtjes psikologjike tek adoleshentët është e vogël, e paqëndrueshme dhe e ndërthurur me shumë faktorë të tjerë të jetës së tyre. Në disa raste, nuk është telefoni që shkakton ankthin apo depresionin. Mund të ndodhë e kundërta: fëmijët që janë tashmë të vetmuar, të shqetësuar ose të dëshpëruar përdorin më shumë telefonin për të kërkuar mbështetje, shpërqendrim apo shoqëri.

Raporti i Akademive Kombëtare të Shkencave në SHBA, i publikuar në vitin 2024, nuk arriti në përfundimin se rrjetet sociale shkaktojnë ndryshime të shëndetit të adoleshentëve në nivel popullsie. Kjo nuk do të thotë se rrjetet sociale janë të padëmshme, por se provat nuk janë aq të qarta sa shpesh paraqiten në debatin publik.

Autori nuk përpiqet të vendosë përfundimisht se kush ka të drejtë, Haidt apo Odgers. Ai thekson se për këtë do të nevojitej një analizë më vete. Por, kur lihet mënjanë debati mbi shkakun e drejtpërdrejtë, del në pah një fakt interesant: të dy flasin shumë më tepër për sjelljen dhe përgjegjësinë e të rriturve sesa për vetë adoleshentët.

“Është problemi i të rriturve”

Në imagjinatën publike, The Anxious Generation shihet shpesh si një manifest kundër telefonave dhe ekraneve. Por në të vërtetë, rreth gjysma e librit merret me nevojat e paplotësuara që i shtyjnë fëmijët drejt ekranit.

Në të kaluarën, këto nevoja plotësoheshin përmes:

* lojës së lirë;

* lëvizjes pa mbikëqyrjen e vazhdueshme të prindërve;

* pavarësisë;

* marrjes së rrezikut;

* mundësisë për të dështuar dhe për të mësuar vetë.

Haidt e përmbledh problemin me një fjali: shoqëria i ka mbrojtur tepër fëmijët në botën reale, ndërsa i ka mbrojtur shumë pak në botën virtuale.

Për ta ilustruar këtë ndryshim, artikulli sjell historinë e katër brezave të së njëjtës familje në Sheffield të Anglisë. Stërgjyshi, kur ishte tetë vjeç në vitin 1919, lejohej të ecte rreth gjashtë milje vetëm për të shkuar për peshkim. Brezat pasardhës patën gjithnjë e më pak liri. Stërnipi, në vitin 2007, lejohej të shkonte vetëm rreth 300 metra larg shtëpisë, deri në fund të rrugës.

Edhe pse ky është vetëm një shembull familjar, ai pasqyron një prirje më të gjerë: hapësira fizike e fëmijëve është zvogëluar ndjeshëm.

Sipas Haidt, rendi i ngjarjeve është vendimtar. Fëmijëria e bazuar te loja dhe liria filloi të zhdukej gjatë viteve 1980 dhe 1990, shumë përpara se telefonat inteligjentë të hynin masivisht në jetën e të rinjve. Kur telefoni i zgjuar u përhap rreth vitit 2010, ai hyri në një fëmijëri që ishte dobësuar tashmë.

Për një adoleshent që nuk lejohet të shkojë më larg se fundi i rrugës, rrjeti social mund të jetë i vetmi vend ku ndihet pa mbikëqyrje. Mund të jetë hapësira e fundit ku të rriturit nuk kanë kontrolluar çdo gjë.

Prandaj, telefoni nuk është vetëm një pajisje që ia vodhi fëmijës botën reale. Ai mund të jetë edhe përgjigjja ndaj faktit se të rriturit ia kishin zvogëluar më parë atë botë.

Haidt argumenton se të rriturit kanë bërë njëkohësisht dy gabime:

1. Ua kanë dhënë telefonat fëmijëve shumë lehtë.

2. Ua kanë hequr lojën e lirë, rrugën, sheshin dhe përvojat që dikur ndërtonin pavarësinë dhe qëndrueshmërinë emocionale.

Edhe kritikja e Haidt flet për të njëjtën mungesëCandice Odgers, ndonëse nuk është dakord me Haidt për dëmin e drejtpërdrejtë të rrjeteve sociale, arrin në një përfundim të ngjashëm për përgjegjësinë e të rriturve.

Ajo thotë se të rinjtë janë dëbuar gradualisht nga hapësirat publike. Tani shoqëria po përpiqet t’u heqë edhe hapësirat virtuale ku ata mblidhen, komunikojnë dhe krijojnë komunitete.

Në këndvështrimin e saj, shkaqet e vuajtjes psikologjike të adoleshentëve janë më pak tërheqëse për titujt mediatikë, por më të rëndësishme:

* problemet e shëndetit mendor të prindërve ose kujdestarëve;

* ekspozimi i hershëm ndaj dhunës;

* diskriminimi;

* stresi në familje;

* presioni në shkollë;

* mungesa e mbështetjes së vazhdueshme nga të rriturit.

Fëmijët që përjetojnë vështirësitë më të mëdha në internet janë shpesh ata që kanë më pak mbështetje në jetën jashtë internetit. Për këtë arsye, Odgers do të preferonte që energjia politike dhe financiare të drejtohej te këta fëmijë, në vend që ata thjesht të përjashtoheshin nga rrjetet sociale.

Ajo përmend se në shkollat e mesme amerikane raporti mes këshilluesve shkollorë dhe nxënësve është afërsisht një këshillues për 500 nxënës. Për këshilluesit e specializuar në shëndetin mendor, raporti shkon afërsisht në një për 1,300 nxënës. Shumë shkolla nuk kanë fare profesionistë të tillë.

Mesazhi i saj është se duhen punësuar më shumë mësues, psikologë dhe këshillues dhe se ata duhet të paguhen siç duhet.

Pra, megjithëse Haidt dhe Odgers nuk bien dakord nëse telefoni u shkakton drejtpërdrejt dëm fëmijëve, të dy e gjurmojnë fuqinë tërheqëse të ekranit te e njëjta pikë: një fëmijëri ku të rriturit nuk po i plotësojnë plotësisht nevojat e fëmijëve.

Problemet e vështira nuk kanë zgjidhje të lehta

Autori shpjegon pse ndalimet e rrjeteve sociale janë kaq tërheqëse politikisht. Ato janë të thjeshta për t’u kuptuar, mund të shndërrohen në një ligj të vetëm dhe u japin të rriturve ndjesinë se po bëjnë diçka konkrete.

Por zgjidhjet që propozojnë Haidt dhe Odgers në pjesët e tjera të argumenteve të tyre janë shumë më të vështira dhe më të pakëndshme, përkthen dritare.

Ato do t’u kërkonin prindërve:

* t’u jepnin më shumë liri fëmijëve;

* të pranonin një nivel të arsyeshëm rreziku;

* të toleronin faktin që fëmijët mund të gabojnë;

* të pranonin se prindërit e tjerë mund të kenë mënyra të ndryshme edukimi.